آیا نخستین وحی در ماه رمضان بود؟

چهار شنبه 11 اردیبهشت 1398 - 18:13:25
آیا نخستین وحی در ماه رمضان بود؟

از آ‌ن‌جا که شیعه خود را پیروی عترت و اهل‌بیت پیامبر(ص)می‏داند و به حکم حدیث «ثقلین‏»، گفتار پیشوایان خود را از هر نظر، قطعی و صحیح می‏شمارد، از این‌رو درباره تعیین روز بعثت پیامبر مکرم اسلام(ص)پیرو قولی شدند که از اهل‌بیت آن‌حضرت، برای آنان به‌طور صحیح نقل شده است.

تهران- الکوثر:  پاسخ آیةالله‌العظمی سبحانی: روز بعثت پیامبر، مانند روز تولد و رحلت آن‌حضرت از نظر تاریخ‌نگاران قطعی نیست. دانشمندان شیعه، تقریباً متفق‏اند که پیامبر مکرم اسلام(ص)در بیست‌وهفتم ماه‏ رجب‏ به رسالت مبعوث گردیدند، و نبوت ایشان از همان روز شروع شد. ولی مشهور در میان دانشمندان سنی این است که بزرگ پیشوای اسلام، در ماه رمضانبه این مقام بزرگ نایل گردیدند، و در آن ماه پربرکت و مبارک، برای راهنمایی مردم از طرف خدای جهان مأموریت پیدا کردند، و به منصب رسالت و نبوت مفتخر شدند.

از آ‌ن‌جا که شیعه خود را پیرو عترت و اهل‌بیت پیامبر(ص)می‏داند و به حکم حدیث «ثقلین‏»، گفتار پیشوایان خود را از هر نظر، قطعی و صحیح می‏شمارد، از این‌رو درباره تعیین روز بعثت پیامبر مکرم اسلام(ص)پیرو قولی شدند که از اهل‌بیت آن‌حضرت، برای آنان به‌طور صحیح نقل شده است. فرزندان آن‌حضرت می‏فرمایند: «بزرگ خاندان ما در ماه رجب در بیست و هفتمین روز آن ماه مبعوث گردید». روی این مقدمات، آنان نباید در صحت و پابرجایی قول مزبور شک و تردیدی به خود راه دهند. چیزی که می‏تواند برای قول دیگر مدرک شمرده شود، همان تصریح قرآن است ‏بر این‌که آیات قرآن در ماه رمضان نازل گردیده است. از آنجا که روز بعثت، روز آغاز وحی و نزول قرآن بوده است، بنابراین باید گفت: که روز بعثت در همان ماهی است که قرآن در آن ماه فرو فرستاده شده است، و آن همان ماه رمضان است. اینک آیاتی که دلالت دارد بر این‌که قرآن در ماه مبارک نازل گردیده است:

1. ماه رمضان، ماهی که در آن ماه قرآن فرو فرستاده شده است.1

2. سوگند به قرآن که ما آن را در یک شب مبارک فرو فرستادیم2 و آن شب، همان شب قدر است که در سوره‏ «قدر» بر آن تصریح شده است. چنان‌که فرموده: ما قرآن را در شب «قدر» فرو فرستادیم.3

پاسخ دانشمندان شیعه

محدثان و مفسران شیعه، از این استدلال به طرق گوناگون پاسخ‏هایی گفته و توضیحاتی داده‏اند. اینک به بیان برخی از آن‏ها می‏پردازیم:

پاسخ اول:

آیات یادشده فقط دلالت دارند که قرآن، در ماه رمضان، در یک شب مبارک که شب قدر است نازل گردیده، ولی محل نزول آن را بیان نمی‏کنند، و هرگز دلالت ندارند که همان شب بر قلب پیامبر نازل شده‏اند. چه بسا احتمال دارد که قرآن نزول‌های گوناگونی داشته باشد، و یکی از آن نزول‌ها، نزول قرآن به‌طور تدریج‏ بر پیامبر اکرم(ص)است. دیگری نزول دفعی آن است از «لوح محفوظ‏» به «بیت معمور».4

بنابراین، چه اشکالی دارد که در بیست و هفتم ماه رجب، فقط آیاتی چند از سوره ‏علق بر پیامبر اکرم(ص)نازل گردد، و تمام قرآن به طور جمعی در ماه رمضان، از یک مقامی که قرآن آن را «لوح محفوظ‏» می‏نامد، مقام دیگری که در روایات از آن به‏ «بیت معمور» نام برده شده است، نازل شود. مؤید این گفتار، همان آیه سوره‏ «دخان‏» است که می‏فرماید: «ما کتاب را در شب مبارک نازل کردیم‏»، صریح این آیه به استناد ضمیری که به کتاب برمی‏گردد این است که تمام آن در لیله مبارکه که در شهر رمضان است نازل گردید، و باید این نزول، غیر آن نزولی باشد که در روز بعثت تحقق یافته، زیرا در روز بعثت آیاتی بیش نازل نگردیده است.

خلاصه سخن این‌که: آیاتی که دلالت می‏کنند که قرآن در ماه رمضان در لیله مبارکه‏ «قدر» فرو فرستاده شد، نمی‏توانند دلیل بر این باشند که روز بعثت که در آن‌روز نیز آیاتی چند نازل گردیده، در همان ماه بوده است. زیرا آیات فوق دلالت دارد که تمام کتاب قرآن در آن ماه نازل گردیده است؛ در صورتی‌که در روز بعثت فقط آیاتی چند نازل شده است، در این‌صورت احتمال دارد که مقصود از نزول جمعی قرآن، همان نزول مجموع قرآن، در همان ماه از لوح محفوظ به بیت معمور باشد. دانشمندان شیعه و سنی روایاتی در این مورد نقل کرده‏اند و بالاخص استاد دانشگاه‏ الازهر، محمد عبدالعظیم زرقانی، روایات را به‌طور مبسوط در کتاب خود وارد کرده است.5

پاسخ دوم:

متین‏ترین پاسخی که تاکنون، از طرف دانشمندان ابراز شده، همان جواب دوم است. استاد، علامه طباطبایی(قدس سره) در کتاب نفیس خود6 در توضیح آن کوشش فراوانی به خرج داده است و خلاصه آن به قرار زیر است:

این‌که قرآن می‏فرماید: ما آن را در ماه رمضان نازل کردیم، منظور حقیقت ‏و واقع قرآن است که بر قلب پیامبر نازل گردید. زیرا قرآن، علاوه بر وجود تدریجی، واقعیتی دارد که خدای بزرگ پیامبر خود را از آن در یک شب معین از شب‌های ماه رمضان آگاه ساخت.

از آن‌جا که رسول گرامی، از تمام قرآن آگاهی داشت، دستور آمد که درباره قرآن عجله نفرماید، تا آن‌که دستور نزول تدریجی آن صادر شود. چنانکه می‏فرماید: در تلاوت قرآن عجله مکن، پیش از آنکه حکم وحی آن صادر گردد.7

خلاصه این پاسخ این است که: قرآن یک وجود جمعی علمی واقعی دارد که یک‌دفعه در ماه رمضان نازل گردید، و یک وجود تدریجی دارد که آغاز نزول روز بعثت‏بوده و تا پایان عمر آن حضرت به‌طور تدریج نازل می‏گردید.

پاسخ سوم:  بعثت ‏با نزول قرآن همراه نبود

چنان‌که در توضیح اقسام وحی اجمالاً بیان شد، وحی دارای مراتبی است که نخستین مرتبه‏ای که پیامبر با آن روبرو می‏گردد، همان رؤیا و خواب‌های راستین است. و مرتبه دیگر آن، شنیدن ندای غیبی و آسمانی است، بدون این‌که با فرشته‏ای مواجه شود. و آخرین درجه آن، این است که سخنان خدا را از فرشته‏ای که او را مشاهده می‏کند، بشنود و به‌وسیله او از حقایق عوالم دیگر آگاه گردد.

از آن‌جا که نفس انسانی در نخستین مرتبه، توانایی تحمل مراتب بر وحی را ندارد، بلکه باید تحمل آن تدریجی انجام بگیرد، بنابراین باید گفت: در روز بعثت، روز بیست و هفتم و تا مدتی پس‌از آن، آن‌حضرت فقط ندای آسمانی را مبنی بر این‌که او رسول و فرستاده خدا است می‏شنید، و هیچ‌گاه در چنین روزی آیه‏ای نازل نشده، سپس پس از مدتی در ماه رمضان نزول تدریجی قرآن شروع شده است.

خلاصه این پاسخ این ا‌ست که: مبعوث شدن پیامبر در ماه رجب، ملازم با نزول قرآن در آن ماه نیست. روی این بیان، چه اشکالی دارد پیامبر در ماه رجب مبعوث ‏به رسالت‏شود و قرآن در ماه رمضان همان سال نازل گردد؟

پاسخ مزبور اگرچه با بسیاری از متون تاریخ موافق نیست، زیرا بسیاری از مورخین تصریح کرده‏اند که آیاتی از سوره‏ «علق‏» در همان روز بعثت نازل شده، ولی- مع‌الوصف- روایاتی نیز داریم که جریان روز بعثت را با شنیدن ندای غیبی تمام کرده و سخنی از نزول قرآن و یا آیات به میان نیاورده است، بلکه موضوع را چنین تشریح می‏نماید که در آن‌روز، پیامبر فرشته‏ای را دید که به او می‏گوید: «یا محمد انک لرسول‌الله» و در برخی از روایات فقط شنیدن تنها، نقل شده و سخن از رؤیت فرشته به میان نیامده است. برای توضیح بیشتر به بحار مراجعه شود.8

پی‏ نوشت‏ها:

1. بقره/185.

2. دخان/2 و 3

3. قدر/1.

4. برای آگاهی از تفسیر لوح محفوظ و بیت معمور، به کتاب‌های تفسیر مراجعه بفرمایید.

5. مناهل‌العرفان فی علوم‌القرآن‏، 1/37.

6. المیزان‏، 2/14- 16.

7. طه/114.

8. بحارالانوار، 18/184- 190- 193- 253. کافی، 2/460، تفسیر عیاشی، 1/80- این پاسخ تنها با آن‌چه که از صحیح بخاری نقل گردید که بعثت پیامبر با نزول سوره‏ «علق‏» همراه بود، سازگار نیست.

منبع: فروغ ابدیت/1/233

آیا مایل به نظردهی می باشید؟

* باقیمانده : (1000) حرف